NGV Nieuws

De Virtual Record Treasury herschept veel van wat een eeuw geleden verloren ging bij een brand in Dublin. Van zo’n bericht wordt men toch een beetje vrolijk. Wat vroeger het definitieve einde van het vroegere archief zou zijn geweest, blijkt voor een groot deel weer te restaureren te zijn.

Op 30 juni 1922 ging meer dan 700 jaar Ierse geschiedenis in vlammen op. De handgeschreven parochieregisters met vermelding van eeuwen van dopen, huwelijken en begrafenissen; rechtbankdossiers met de details van rechtszaken en strafzaken over broos perkament; volkstellingsgegevens; parlementaire transcripties; testamenten; daden; en financiële grootboeken – bijna allemaal gingen ze verloren toen een explosie en brand door het Public Record Office in Dublin scheurden aan het begin van de Ierse burgeroorlog van een jaar. De oorlog, die de nieuw gevormde Ierse regering tegenover een rebellenfractie plaatste die zich verzette tegen een verdrag met Groot-Brittannië, zou honderden doden achterlaten, samen met een bittere erfenis die de Ierse politiek decennialang beïnvloedde. Ondertussen zou de impact ervan op de geschiedenis van het land ook een open wond blijven.

“De geschiedenis van een land is gebaseerd op zijn archieven. Dienovereenkomstig, was de vernietiging van een grote opeenstapeling van records een enorme schok voor degenen die erop gebrand waren om de waarheid uit deze gedenktekens uit het verleden te halen.”
Het archief was gereduceerd tot “niets anders dan de vier muren, dakloos en raamloos, met een massa vervormd en verward ijzerwerk en puin”, zo leek het onwaarschijnlijk dat de waarheid ooit uit de as kon worden ontworsteld. Maar dankzij internationale samenwerking en 21e-eeuwse technologie is een groot deel van wat verloren is gegaan eindelijk hersteld.

Ondersteund door een subsidie van € 2,5 miljoen van de Ierse overheid en 14 fulltime archivarissen in dienst, heeft Beyond 2022: Ireland’s Virtual Record Treasury een enorme inspanning geleverd om zoveel mogelijk van het archief opnieuw te creëren. Begonnen vijf jaar geleden, toen de honderdste verjaardag van de Ierse onafhankelijkheid – en van de brand – naderde, ging het deze zomer live online, met een doorzoekbare database, een selectie van samengestelde verhalen en een 3D virtual reality-recreatie van het gebouw zelf zoals het eruit zou hebben gezien in de dagen voor de brand.

“Gelukkig hadden we architecturale plannen en een paar unieke foto’s,” Het was bovendien al lang bekend dat middeleeuwse schriftgeleerden vaak kopieën van documenten maakten in duplicaten en drievoud, en veel van die verslagen waren naar Londen gebracht in de eeuwen dat Engeland Ierland regeerde.”

Speurders realiseerden zich al snel dat er in andere landen meer dubbele records waren dan ze hadden gedacht. Naast grote caches in de National Archives of the United Kingdom en het Public Record Office of Northern Ireland, werden Ierse documenten gevonden in meer dan 70 andere archieven, van de Library of Congress in Washington, D.C., en de National Library of Australia, tot de Guinness Archives in Dublin, die de historische gegevens van de legendarische brouwerij bewaart.

Het herscheppen van het Ierse archief vereiste verder de moderne kracht van digitalisering, die het delen, catalogiseren en overbrengen van broze, onschatbare records mogelijk maakte, in sommige gevallen over oceanen. Computerwetenschappers van het Trinity college-gebaseerde ADAPT (AI-driven Digital Content Technology) onderzoekscentrum waren ook in staat om een doorzoekbare database te maken, met behulp van kunstmatige intelligentie om duizenden pagina’s te digitaliseren en te vertalen en om stukken records te koppelen die verspreid waren.

De inspanning is beloond. Op dit moment bestaat de online schatkist uit 150.000 records en meer dan 6.000 kaarten uit 1174, net nadat de Engelse koning Hendrik II Ierland veroverde, tot de tumultueuze gebeurtenissen die leidden tot de Ierse onafhankelijkheid in 1922. Hoewel gaten altijd onvermijdelijk waren, is in een paar gebieden – “goudnaden” genoemd – maar liefst 80 procent van het verloren materiaal teruggevonden. Ze omvatten de records van de middeleeuwse schatkist, de financiële afdeling die belastingen, huren, douane en boetes inde en uitgaven deed namens de Engelse monarch. Veilig en wel ontdekt in het Nationale Archief van het Verenigd Koninkrijk, is het een schat aan details voor Ierse historici die onderzoek doen naar de omstandigheden waaronder veroverde Ieren leefden.

De brand verwoestte het grootste deel van de religieuze volkstelling van 1766, die dateert van vóór de volkstelling van de overheid met een halve eeuw, maar Beyond 2022 was in staat om de overgrote meerderheid van de gegevens te herstellen. Het nagemaakte virtuele record combineert 59 originele documenten die de brand hebben overleefd, samen met gedeeltelijke transcripties en uittreksels verspreid in gemeentelijke en kerkelijke kantoren in heel Ierland. Het brengt voor het eerst in een eeuw zo’n 50.000 individuele namen van huisgenoten samen, in zorgvuldig schrift gekopieerd door lang overleden kerkfunctionarissen.

Ruim drie jaar nadat in januari 2019 het weekblad Moergestel Nieuws werd geschonken aan de gemeente Oisterwijk en in beheer is gegeven aan Regionaal Archief Tilburg, zijn alle jaargangen volledig gedigitaliseerd. De reden daarvoor is dat dit huis-aan-huisblad veel informatie bevat voor historisch onderzoek. De digitale beelden zijn allemaal opgenomen in onze speciale viewer, zodat iedereen ervan kan genieten. En dan hebben we het over een periode van ruim 40 jaar, namelijk vanaf 1976 tot en met 2016. In Moergestel kent iedereen wel de wekelijkse krant die gratis in de bus viel. Hiermee is een belangrijke bron online toegankelijk gekomen, waarbij degenen die het Moergestel Nieuws nog steeds missen heerlijk terug kunnen gaan in de tijd.

De periode 1976-2016 is interessant voor het dorp Moergestel omdat er toen veel is veranderd. Wat in het oog springt is de gemeentelijke herindeling in 1997, waardoor de gemeente werd opgeheven en samengevoegd met de gemeente Oisterwijk. Je kunt dit allemaal teruglezen in vrijwel elke editie van 1996. Vanaf 2010 was er naast het blad ook de website Moergestelnieuwsw.nl (onderdeel van Oisterwijknieuws.nl, https://www.oisterwijknieuws.nl/category/moergestel/) en vanaf 2016 verscheen het Moergestel nieuws ook in een katern in de Nieuwsklok. 

Zoeken
Het mooie is dat de scans van het Moergestel Nieuws op alle woorden doorzoekbaar is en dat gebeurt via OCR (optical character recognition). Dus zoek je een persoon, activiteit, gebeurtenis of wil je iets weten over een bepaalde straat, dan is daar makkelijk op te zoeken binnen alle scans. En dat doe je als volgt:

• Ga naar Moergestel Nieuws
• Rechtsboven zie je een veld Zoeken
• Vul daar je zoekterm in en klik op Zoeken
• Vervolgens krijg je alle resultaten te zien
• Klik je op één van de resultaten dan zie je dat deze ‘geel’ oplicht op de desbetreffende pagina

Daarnaast vind je onder elke scan in de viewer een aantal icoontjes, waarmee je contrast, grootte en dergelijke kunt aanpassen. Met het schaartje kun je een deel van de scan selecteren en downloaden. Met de icoontjes rechtsboven naast de scan kun je een pdf van de pagina downloaden, de pagina opslaan of de pagina delen met anderen. Kortom, neem eens een kijkje in de wereld van ruim 40 jaar Moergestel. Het is de moeite waard!

Afgelopen week zijn er twee nieuwe schepenbankarchieven digitaal beschikbaar gekomen. Het zijn de schepenbanken van Made (1795-1810)  en Hooge en Lage Zwaluwe (1559-1811).

Daarmee is het opnieuw eenvoudiger geworden om diepgravender onderzoek te doen naar stamboom, streek en plaats. Openingstijden van de studiezaal zijn niet meer relevant. Heb je vragen over het gebruik stel je vraag dan via de chat op onze website.

In de schepenbankarchieven vind je een breed scala aan akten zoals bijvoorbeeld schuldbrieven, taxaties, voogdijzaken en criminele zaken. Deze archiefstukken uit de schepenbank zijn een enorme bron aan informatie voor verschillende soorten onderzoek.

Het online beschikbaar stellen van dergelijke oude archieven biedt het grote voordeel voor de onderzoeker dat hij/zij er 24 uur per dag en 365 of 366 dagen van het jaar in kan snuffelen. Bovendien bestaat de mogelijkheid om relevante stukken of pagina’s te downloaden. Dat kan handig zijn voor bv. een publicatie of als je offline wilt werken.

Het betekent wel dat je als bezoeker van de studiezaal dit archief niet meer in papieren vorm kunt inzien. Raadpleging kan alleen nog online via de deze website.

Het schepenbankarchief van Made begint pas heel laat en heeft daarom maar kort bestaan. Voordat Made een eigen schepenbank kreeg viel het onder de schepenbank van Geertruidenberg.

Het schepenbankarchief van Hooge en Lage Zwaluwe is verassend compleet en bevat heel veel mooie en rijke informatie. Het bevat onder meer prachtige series met procesdossiers en voogdij- en boedelrekeningen. Voor mensen die onderzoek doen naar de geschiedenis van beide kernen of als je voorouders er vandaan komen: veel plezier!

zie regionaal archief Tilburg

Nieuwe indexen op geboorteakten burgerlijke stand
U kunt nu zoeken door de indexen op de geboorteakten uit de periode 1811-1852 van de voormalige gemeenten:

• Abbekerk
• Andijk
• Avenhorn en Oostmijzen (tot 1854!)
• Berkhout
• Blokker
• Bovenkarspel
• Enkhuizen

Op 25 september 1872 werd in het doodsoorzakenregister van de gemeente Amsterdam het overlijden van een eenjarig jongetje wonende op de Boomstraat 566 (nu 65) in buurt PP opgetekend. Dankzij de gegevens uit het bevolkingsregister weten we dat dit jongetje dat, droevig genoeg precies op zijn eerste verjaardag overleed, Johannes Dirk la Croix heeft geheten. Hij woonde samen met zijn ouders Pieter la Croix  en Catharina Helena Bootsma, en nog zeker tien medebewoners, toen hij aan ‘variolae’ overleed: pokken. Johannes Dirk was hiermee één van de laatste slachtoffers van de grote pokkenepidemie die Amsterdam en vele andere delen van de wereld tussen 1870 en 1872 had getroffen. Gedurende deze twee jaar stierf ongeveer één op de 125 Amsterdammers aan deze verschrikkelijke besmettelijke ziekte.

Olievlek
Volgens het jaarlijkse verslag van de burgemeester en wethouders over de toestand van de gemeente in het jaar 1870 was de pokkenepidemie de stad via reizigers binnengeslopen. In de eerste maanden in de aanloop van de epidemie werden alle besmettingen gemeld in het oude stadscentrum. In september 1870 werd een kleine uitbraak geconstateerd in een logement nabij de Groenburgwal: een gezin dat onlangs uit Parijs was teruggekeerd ontdekte dat hun 14-jarige dochter besmet was, gevolgd door haar vader en later de zoon van de logementhouder.

Vanaf november werd het virus echter al in grote delen van de stad aangetroffen, waarna de epidemie zich in 1871 als een olievlek over de stad verspreidde. Pas gedurende 1872 nam het aantal sterfgevallen af, maar juist de armere buurten zoals waar Johannes Dirk woonde, werden niet alleen zeer zwaar maar ook heel langdurig getroffen. Zelfs wanneer we rekening houden met verschillende inwonersaantallen van buurten gold in het algemeen: hoe armer de buurt, hoe hoger de pokkensterfte. Waarschijnlijk had dit zowel met de lagere vaccinatiegraad te maken, als met het feit dat een besmetting moeilijker te ontwijken was in woningen met een grote bevolkingsdichtheid.

Het begin van de pokkenepidemie van 1870-1872 Dit beeld komt overigens ook overeen met de berichten over de slechte gezondheidstoestand in zulke buurten door bezorgde artsen uit die tijd. Niet alleen tijdens epidemieën, maar ook in ‘gewone jaren’, stonden zulke buurten er qua sterftecijfers niet zo gunstig voor. Met name in de talrijke sloppen en stegen in de Jordaan, een bijna verborgen wereld vol met armoedige en vervallen huizen, lag de sterfte onder de gehele bevolking bijna dubbel zo hoog als in huizen aan reguliere straten in dezelfde buurt.

Onderzoeksproject
Ontwikkelingen in zulke historische ongelijkheden in sterfte in Amsterdam tussen 1850 en 1940 staan centraal in het grote onderzoeksproject.  Met de Amsterdamse doodsoorzakenregisters aan de basis, wordt onder meer onderzocht welke factoren verantwoordelijk zijn voor de enorme daling aan sterfte als gevolg van infectieziekten gedurende de negentiende en twintigste eeuw. Het harde werk van vele vrijwillige citizen scientists maakt dit onderzoek mogelijk. Dankzij hen worden steeds meer bronnen uit Stadsarchief Amsterdam gedigitaliseerd, die het mogelijk maken om nieuwe vragen over de alledaagse geschiedenis van leven en sterven in Amsterdam te stellen en te beantwoorden

Op vrijdag 15 juli is de scanstraat officieel geopend. Met deze scanstraat kunnen wij zelf archiefmateriaal gaan digitaliseren en zijn we daarvoor niet meer afhankelijk van andere partijen. Met recht kunnen we daarmee spreken van een mijlpaal die wordt behaald!

Voor de bemensing van de scanstraat hebben we vijf nieuwe collega’s mogen verwelkomen. Ze zijn momenteel druk met het scannen van het archief van de Landen van Overmaas (archiefcode 01.075).

 Om de scanstraat zo efficiënt mogelijk te laten functioneren wordt er hard gewerkt aan een lijst van archieven die het eerst voor digitalisering in aanmerking komen. Daarbij kijken we onder andere naar de materiële staat van het origineel en de raadpleegfrequentie. Scanning On Demand is voorlopig nog niet aan de orde, maar zeker wel iets waar we in de toekomst naartoe willen gaan werken.