NGV Nieuws

Het BHIC heeft van de gemeenten Beers, Gassel, Schaijk en Zeeland in totaal bijna 400 aanvragen en machtigingen tot het dragen van een vuurwapen op naam doorzoekbaar gemaakt en op de website gezet. Het gaat om documenten over de periode vanaf het ingaan van de Vuurwapenwet in 1919 tot het begin van de Tweede Wereldoorlog in 1940.

Om gewapend verzet tegen de eigen overheid te voorkomen was vanaf 1919 het dragen van een wapen alleen nog mogelijk als aan de drager daarvan een speciale machtiging was verleend.

Zoek in de wapenvergunningen

Als alternatief voor zoeken kun je ook bladeren door de gescande documenten. Het gaat om:

> Beers (1919-1942)
> Gassel (1919, 1926-1940)
> Schaijk (1927-1937)
> Zeeland (1937-1939)

Wat zit er precies in de database?

De gevonden aanvragen en machtigingen tot het dragen van een vuurwapen zijn op naam doorzoekbaar gemaakt. Deze documenten bevatten namen, beroepen, adressen, vermeldingen van het soort vuurwapen en regelmatig de reden voor het mogen dragen daarvan. Bovendien vind je in veel gevallen een foto van de persoon in kwestie.

Het loont daarnaast om ook door andere documenten te bladeren. Je vindt daarin onder meer bewijzen voor het inleveren van wapens en redenen voor het afwijzen van aanvragen. Waar dergelijke stukken tussen de aanvragen en machtigingen waren gevoegd (het geval bij Beers, Gassel en Zeeland) zijn deze mee gescand en online te bekijken. In het geval van Schaijk kunnen dergelijke stukken op de studiezaal worden ingezien (toegangsnr. 7626, inv.nrs. 1086 en 1088).

Wat zijn wapenvergunningen?

Anders dan in de Verenigde Staten, waar het dragen van een wapen een grondrecht is, kende Nederland tot de 20e eeuw nauwelijks regelgeving aangaande wapenbezit. Om stroperij tegen te gaan werd in 1896 eerst het dragen van wapens verboden. Tijdens de Eerste Wereldoorlog namen veel vluchtelingen wapens mee naar het neutrale Nederland, aan het einde van de oorlog onstonden bovendien in diverse landen revoluties. Om gewapend verzet tegen de eigen overheid te voorkomen werd in 1919 de Vuurwapenwet van kracht: alle wapens moesten worden ingeleverd en het dragen van een wapen was vanaf dan alleen nog mogelijk als aan de drager daarvan een speciale machtiging was verleend.

Beschikbaarheid

Zo’n machtiging moest in principe ieder jaar opnieuw worden aangevraagd. Vanaf dat moment zien we dan ook in de archieven aanvraagformulieren en machtigingen terug. Tenminste als deze documenten bewaard zijn gebleven, want dit was niet verplicht. Veel stukken zijn dan ook vernietigd. Het BHIC heeft echter van in ieder geval Beers, Gassel, Schaijk en Zeeland series documenten in de archieven teruggevonden. Deze zijn gescand.

De meeste machtigingen werden in deze gemeenten afgegeven voor landbouwers, in dit geval zo’n tweederde van alle aanvragen. Landbouwers mochten een wapen dragen voor de veiligheid van huis en erf, bijvoorbeeld tegen schadelijk ongedierte. Maar ook werden machtigingen verleend aan bakkers, metselaars en zelfs aan een pastoor, helaas in dat geval zonder opgave van reden.

Foto: Een nieuwe wet inzake wapens en munitie treedt in werking, politieagent Pecht heeft wapens uitgestald op zijn bureau, Uden, 1 september 1989 (collectie BHIC, fotonr. 1608-005023) Ingekleurd met ColourizeSG

In september 2023 zijn de indexen van de volgende bronnen toegevoegd. In de meeste gevallen zijn deze bronnen ook al digitaal te vinden op onze website.

Burgerlijke stand

Geboorten

• Hooge en Lage Mierde: 1824-1859
• Made en Drimmelen: 1918-1922
• Oirschot: 1834-1842
• Ossendrecht: 1913-1922
• Rijswijk: 1883-1902
• Someren: 1824-1835
• Udenhout: 1822-1852
• Valkenswaard: 1903-1912
• Veldhoven: 1913-1922
• Vlijmen: 1875-1880
• Waalre: 1903-1922
• Waspik: 1913-1922
• Wijk en Aalburg: 1913-1922
• Woudrichem: 1903-1912

Overlijdens

• ‘s-Hertogenbosch: 1969
• Hooge en Lage Zwaluwe: 1969

Doop-, trouw- en begraafboeken

Trouwen

• Schijndel: 1773-1830

Begraven

• Grave: 1683-1695

Boeken

• KAPPEN, Peet, e.a.: 100 jaar Titus Brandsmalyceum: 1923-2023
• HEEMKUNDIGE STUDIEKRING HALSTEREN-LEPELSTRAAT: De Watersnoodramp in beeld. Nu zeventig jaar later 1953-2023
• BAKKER, Alphons, e.a.: 50 jaar reddingsbrigade Oss
• BERENDS, Ellen: De affaire Oss
• HEUVEL, M.J. van de: Terugblik in het verleden (egodocument)
• GEELS GESCHIEDKUNDIG GENOOTSCHAP: Jaarboek 53 – 2018 van de Vrijheid en het Land van Geel

Naast dit overzichtje van nieuwe boeken, heeft het BHIC deze maand een schenking gehad van Diny van den Elzen. Haar man, Wil van den Elzen, is helaas recent overleden. Wil is jarenlang vrijwilliger geweest bij het BHIC en heeft hier ook onderzoek gedaan. In 2019 bracht hij samen met zijn vrouw nog het boek Ter herinnering aan Gred van Gerven, Slachtoffer van WOII uit, over de oom van Diny. Wil had door de jaren heen een uitgebreide boekenverzameling opgebouwd. In de zoektocht naar een goede bestemming voor de boeken, is een deel hiervan ondergebracht bij het BHIC. Deze boeken over Noord-Brabant zijn te vinden op de website in de catalogus van de bibliotheek. https://www.bhic.nl/onderzoeken/boeken

Foto’s

Aan de digitale beeldbank zijn in de afgelopen maand afbeeldingen toegevoegd:

• 2126- Collectie Varia: foto’s uit o.a. Waspik, Oirschot en Hedel
• DCVRS: foto’s Ravenstein/Huisseling Van Gulick/Verhofstad
• DCSMG: foto’s boerderij Gemonde
• DCLED: foto’s Catharinakerk, Ledeacker

Films

Via de filmbank Brabant in Beelden zijn de volgende nieuwe films te raadplegen:

• OB: 4 Films Open Beelden, Waalwijk

Gescande archiefstukken

Via scannen-op-verzoek is een groot aantal archiefstukken gescand en online gepubliceerd. Bekijk het complete overzicht (Excel-bestand)

Vrijwilligers bedankt

Het doorzoekbaar maken van bovengenoemde bronnen is uitsluitend mogelijk dankzij de hulp van ruim 90 vrijwilligers die werkzaam zijn bij het BHIC. Wij bedanken alle vrijwilligers voor hun betrokkenheid en inzet!

Zodra je met je stamboomonderzoek in de periode vóór de invoering van de burgerlijke stand (1811) bent aanbeland, bent je vooral aangewezen op de kerkelijke administratie in de doop-, trouw- en begraafregisters. Omdat bijna iedereen vroeger tot een kerkgenootschap hoorde, kun je het overgrote deel van de bevolking in deze zogenoemde dtb-registers terugvinden.

Gebruik van de dtb-registers

Tijdens het concilie van Trente (1545-1563) besloot de rooms-katholieke kerk dat alle dopen, huwelijken en begrafenissen geregistreerd moesten worden. Kort daarna zijn ook de protestantse kerken dtb-registers bij gaan houden. In deze dtb-registers werd chronologisch vermeld wie wanneer in de kerk was gedoopt, getrouwd of begraven. Wat er precies geregistreerd werd, verschilt per kerk en per register. 

Bij het uitzoeken van je stamboom heb je vooral veel aan de doopregisters omdat je daarmee meerdere generaties van een familie aan elkaar kunt koppelen. In de doopinschrijving staan immers de namen van de dopeling zelf én de namen van de beide ouders. In trouwregisters en begraafregisters worden ouders bijna nooit genoemd. Ook mét vermelding van de ouders kan het terugvinden van de juiste personen soms lastig zijn. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat familienamen niet worden vermeld, terwijl die door de betreffende voorouders wel werden gebruikt. Daarnaast kunnen er bij het inschrijven van de gegevens fouten zijn gemaakt.

Waar moet je op letten?

Denk er aan dat een doopdatum lang niet altijd gelijk is aan de geboortedatum. Binnen de rooms-katholieke kerk is het gebruikelijk dat een kind zo kort mogelijk na de geboorte wordt gedoopt (binnen één of twee dagen). In de protestantse kerk vind de doop wat later plaats: meestal binnen enkele weken na de geboorte. Terwijl de doopsgezinde kerk de volwassendoop kent.  

Bij huwelijken werd in sommige gevallen niet de datum van de voltrekking zelf vastgelegd, maar de aankondiging van het huwelijk. Voorafgaand aan een huwelijk werden de trouwplannen in de kerk aangekondigd zodat mensen nog bezwaar konden maken. Deze huwelijksaankondigingen werden opgeschreven in een ondertrouwregister. 

Verder zijn de data in de begraafboeken geen overlijdensdata, maar begraafdata. Begravingen werden niet ingeschreven om sterfgevallen te registreren, maar om begraafrechten vast te leggen zoals inkomsten uit het verhuren van de lijklakens, de baar en het baarkleed en voor het zogenaamde overluiden van de klokken bij de begrafenis. Een exacte sterfdatum moet je zoeken in andere bronnen. Denk bijvoorbeeld aan een document waarin een verdeling van een erfenis is vastgelegd. Of zoek een naam op in een lidmatenregister. Dat is een lijst met de leden van een protestante kerkgemeente, soms met aantekeningen van overlijden.

Afb. 1. De begrafenisstoet van Michiel de Ruyter te Amsterdam in 1677. Gravure door Jan Luyken, 1683. Collectie Rijksmuseum Amsterdam.

Welke kerk?

De kerkelijke bevolkingsregistratie is niet volledig bewaard gebleven. De oudste dtb-registers stammen uit de tweede helft van de zestiende eeuw, maar voor de meeste plaatsen beginnen ze in de loop van de zeventiende of achttiende eeuw. Soms zijn er zelfs helemaal geen registers opgesteld, dit geldt met name voor de begraafregisters. De dtb-registers kun je inzien bij de provinciale of gemeentelijke archieven in de regio waar de desbetreffende persoon heeft gewoond. 

Helaas zijn nog niet alle dtb-registers op naam ontsloten en digitaal te doorzoeken. In dat geval moet je weten tot welk kerkgenootschap je voorouders behoorden, zodat je kunt bepalen in welk register je moet zoeken. Kom je desondanks je voorouders niet tegen, kijk dan ook eens in de registers van een ander kerkgenootschap. 

Bron: BHIC – Brabants Historisch Informatie Centrum